Her 10 Kasım vesilesiyle Atatürk’ü doğru anlamak ve yeni nesillere doğru anlatmak, Türk milletinin son yüzyıllık tarihî hafızasını koruması açısından hayati önem taşır.
Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'ndan mütareke (ateşkes) isteyerek ayrılmıştır. Ateşkes isteyen taraf olmanın getirdiği bedelleri barış anlaşmasında ödemek mukadderdi. Mütareke dönemi, artık silahların susup siyasetin konuşacağı bir zemin demektir. Atatürk bu gerçeği erken fark etmiş ve general rütbesiyle askerlikten istifa ederek siyasî mücadelenin yollarını aramıştır. Erzurum'da Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne dâhil olması ve kongre başkanlığına seçilmesi, bu büyük siyasî hareketin ilk adımıdır. Sivas Kongresi ile bu yerel cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiş ve Atatürk bu siyasi hareketin lideri olmuştur.
Yunan’ın İtilaf Devletleri kefaleti ile İzmir’e çıkarılmasının ardından mütareke şartlarına uymayan işgal girişimleri başladı. Ordu mütareke gereği pasif kalmak mecburiyetinde idi. Bu sebeple işgal hareketlerine silahlı direnişi halk Kuvayı Milliye adı ile örgütlenerek yapmaya başladı. Ateşkes bozulur tekrar I.Dünya Savaşı kaldığı yerden başlar korkusu ile Damat Ferit Paşa hükümeti Yunana karşı direnişe geçen Kuvayı Milliye hareketine karşı çıkarken, Atatürk’ün lideri olduğu siyasi hareket Kuvayı Milliye’yi destekledi. Böylece Kuvayı Milliye sonraki hükümetlerce de desteklendi ve ordunun pasif kaldığı sürede oluşan açığı bir nevi kapatmış oldu. En sonunda da orduya dahil oldu.
Askerî kökeninden gelen disiplini sivil siyasetle harmanlayan Atatürk; millete rağmen iş gören Damat Ferit Paşa hükümetini baskıyla düşürmüş, yerine millî iradeyle uyumlu çalışacak Ali Rıza Paşa hükümetinin getirilmesini sağlamıştır. Buradaki temel amaç, meşruti sistemin işletilmesi, kapalı bulunan Meclis-i Mebusan’ın açılarak millet iradesinin devlet yönetimine hâkim kılınmasıdır. Nitekim meclis 12 Ocak 1920’de İstanbul’da açılmış Atatürk Erzurum mebusu olarak cemiyetten birçok kişi ile birlikte meclise girmiştir. Misak-ı Millî kararları da bu mecliste ilan edilmiştir.
Ardından meclisin Ankara’ya taşınmasıyla TBMM adı ile çalışmaya devam etmiş; Yunan işgali bertaraf edilmiş, saltanat ve hilafet kaldırılarak cumhuriyet idaresine geçilmiştir. Müdafaa-i Hukuk hareketi ise zamanla siyasî partiye (Halk Fırkası/CHP) dönüşmüştür.
Görüldüğü üzere Atatürk; vatansız ve devletsiz bir milleti arkasına takıp rastgele savaşlar yürüten masalsı bir kahraman değil; Bin yıllık bir Türk devletinin girdiği mütareke ortamında askerliği bırakıp sivil siyasetin liderliğini üstlenen, meşruti meşruiyeti sonuna kadar savunan, sonra da meşrutiyetten Cumhuriyete geçilmesini sağlayan rasyonel bir devlet adamıdır. Onu anlamak, işte bu siyasî yönünü doğru kavramaktan geçer.